اکثرکسانی که دررابطه با تاریخ معاصر آبادان و خرمشهر با آنها به گفتگونشسته‌ام ، در يك جمله اشتراك نظر دارند: " ما در مورد آبادان و خرمشهر، بايك تاريخ ناگفته مواجهيم" . تاريخ ناگفته و ناديده‌گرفته‌شده‌اي كه جعبه‌ي سياه بسياري از پرسشهايمان در رابطه با مسائل جاري اين دوشهر است.فرقي نمي‌كند كه اين «رازهای عمومی»! ، متعلق به چه تفكر و گرايشي باشند. مهم اين است كه عدم مواجهه‌ی منطقي و تحليل و بازشناسي صحيح اين اتفاقات ، براحتي موجب « انکار »  آبادان و خرمشهر می شود .

از خاطرات ملّی شدن صنعت نفت ، تااتفاقات سياسي و اجتماعي گسترده و منحصربفردي كه در طول سالهاي پيش از پيروزي انقلاب اسلامي ، در اين شهر بروز كرد. از خاطرات روزهاي خاكستري و ملتهب مابين پيروزي انقلاب و شروع جنگ تحميلي ، تا گسترده شدن سايه‌ي عفريت جنگ بر اين دوشهر و حماسه‌هاي مردمي . از خدمت‌ها ....تا خيانت‌ها .

متاسفانه ، نگاه سياه و سفيد و مطلق‌انگارانه به اين خاطرات ، موجب شده است كه افكار عمومي ، راه حل ميانه را برگزينند: خاموشي . و «خاموشي» سرآغاز «فراموشي» است که مثل دردی بی درمان ، آهسته آهسته ، روح خرمشهر  و آبادان را  در انزوا مي‌خورد .

مدتي پيش به لطف دوستي بسيار عزيز،  بخت اين را داشتم كه يكي از معدود آثار ماندگار جنگ را بخوانم . كتاب «دا» . روایت عینی و تكان دهنده‌ي « سیده زهراحسینی» از اولین روزهای جنگ با ذکر ریزترین جزئیات و با مستندها و ارجاعات واقعی و ارزشمند. این کتاب به کوشش «سیده اعظم حسینی» تهیه شده است و انتشارات سورهء مهر ، آنرا چاپ كرده است.

« دا » فراتر از زمان ماست . این جمله را یک خانم نویسنده گفته است . اما من اینجا می گویم : «دا» داستان نیست ، كه زاييده‌ي خيال باشد و بعضاً فراتر از زمانه . اتفاقاتي كه راوي به آن اشاره مي‌كند ، بخشي از خاطرات نسلي است كه در نقطه‌ي صفر مرزي ، آرام و شاد زندگي مي‌كرد و يك روز با برخاستن از خواب همه‌ي هستي خود را در مواجهه با جنگ ، نابودي ، مرگ ، رنج و تحقير ديد. اين اتفاقات بنا به تاييد افراد موثقي كه مي‌شناسم ، ريشه در واقعيت دارند و هيچكدام زاييده ذهن و خيال نيستند.

« دا » ، فراتر از تبليغات و مفاهيم كليشه‌اي مرسوم ، بخشي از هزينه‌ي پرداخت شده‌ توسط مردم بیدفاع خرمشهر و آبادان براي جنگ را آشكار مي‌كند . راوي اذعان مي‌دارد :« برخی مطالب را نخواستم بگویم » ، با اين حال ردپاي روشن خيانتها ، بي‌توجهي‌ها و تبعيض‌هايي كه در حق مردم مظلوم خرمشهر  و آبادان اعمال شده است را در لابلاي اين كتاب ارزشمند مي‌توان يافت.

در طول مدتي كه مشغول مطالعه اين كتاب بودم ،‌بارها گريستم و تلخي اين بغض هنوز رهايم نمي‌كند .اما صبوري زينب گونه‌ي مردمان داغديده‌ ، رنجور ، مظلوم اما سرافراز و مغرور خرمشهر و آبادان ، دوباره مرابه شكيبايي دعوت مي‌كند.

« دا » روایت تلخ رنجهای انسان  است . و انگار که شیعیان واقعی - و نه آنها كه دين را ابزار زندگي كرده‌اند-  ، ميراث‌دار همه‌ي رنجهاي تاريخ بشريتند.

« دا »  يك فرياد است ، كه خاموشي و فراموشي ناگزير را به هم مي‌ريزد .

 مطالعه‌ي «دا» را به هر ایرانی که این نوشته را می‌خواند ، توصيه مي‌كنم. 

هوس ِ باد ِ بهارم به سر ِ صحرا بُرد

باد ، بوي تو بياورد و قرار از ما بُرد

درتاريخ صنعت نفت ايران ، سياست اجرايي صرفاً مبتني بر اكتشاف،توليد،تصفيه و فروش نفت نبوده است . بلكه تامين وسائل زندگي انسانهايي كه اداره كننده‌ی اين صنعت عظيم هستند نيز داراي اولويت بالايي بوده است.باتوجه به مفاد بند ب از ماده ۱۷ قرارداد فروش نفت وگاز مصوّب آبان‌ماه۱۳۳۳،واحدي از شركت ملّي نفت ايران بنام «سازمان امور غیرصنعتی» درخردادماه ۱۳۳۹بوجودآمد تا مامور اجرای بندمذکورگردد.

منظورازامورغیرصنعتی ، تهيّه ،تدارك،و اداره نمودن كلّيه امور مربوط به منازل،راه‌سازي،بهداري وبهداشت،تداركات، خدمات اجتماعي،آموزش،حفاظت اموال،وسائل نقليه عمومي و آب و برق مصرفي اهالي بود.

نخستين واحدي كه به شركت ملّي نفت ايران در آبادان پيوست ، بهداري و بهداشت كاركنان و سپس امورمنازل بود كه در سال ۱۳۳۷ طي قراردادي به اين شركت تحويل شد. ازتاريخ ۳۰/۳/۱۳۳۹به بعد،تدريجاً سازمان شركت ملّي نفت ايران در آبادان توسعه يافت وبااضافه نمودن ادارات ستادي ، همچون پرسنل،امورمالي،مهندسي ساختمان،تنظيم سازمان و بهبودروشها ، روابط عمومي و ...تكميل گرديد.

پس از اين الحاق ، به منظور ايجاد رفاه و تامين تسهيلات در امر مسكن و بالابردن سطح بهداشت و آموزشهاي عمومي كاركنان و خانواده‌هاي ايشان ، اقداماتي گسترده صورت گرفت . از جمله ، درخلال سالهاي ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۴ در حدود ۱۲۵۲ باب منزل كارگري و ۲۰۰ باب منزل كارمندي ساخته شد تا آمار كلّ واحدهاي مسكوني ساخته شده توسط شركت نفت در آبادان را به رقم باورنكردني ۱۴۰۰۰باب منزل برساند.از نقطه نظر علم مديريت ، بررسي روشها و رويكردهاي مديريتي چنين مجموعه عظيمي از منازل،اموال،مراكز عمومي ، نيروي انساني،و... بسيارقابل توجه و آموزنده است.

كلّيه منازل كارگري ساخته شده در آن زمان ، مجهز به اتاق پذيرايي ، ناهارخوري ، خواب و همچنين آشپزخانه و دوش آب بودند. منازل كارمندي نيز مجهّز به اتاقهاي متعدّدجهت پذيرايي و ناهارخوري ،چنداتاق خواب ، اتاق مستخدم،آشپزخانه ، حمام هاي متعدّد ، پاركينگ و فضاي سبز وسيع بودند. اين عكسها ، برخي از منازل كارگري و مراكز عمومي ساخته شده در كوي پيروز ، تا پايان دهه‌ي۴۰ شمسي را نشان مي‌دهند.

براي عكاسي با دو همدل ديگر به جزيره مينو رفته بوديم . دو درخت سدر - كُنار- هم‌آغوش يكديگر ، شانه به شانه‌ي نخلي داده بودند و سايه‌ساري وسيع و دلپذير داشتند . سدر ، در باور بوميان مناطق جنوب ايران حرمت و جايگاهي رفيع دارد كه قطعاً بخشي از آن بخاطر حديث پيامبر اكرم (ص) است كه مي‌فرمايد: « لعن الله قاطع سدره» از رحمت خداوند بدور باد آنكه درخت سدر را قطع كند.

البته در علّت اين فرمايش رسول اكرم(ص) رواياتي مختلف وجود دارد ولي به‌هرحال آنچه مسلم است ارزش و حرمت درخت سدر دركتابهاي آسماني از جمله قرآن كريم ، مورد تاكيد واقع شده است كه شرح مفصل آنرا مي‌توانيد اینجا مطالعه نمائيد.

دوست همراه  ما،از رزمندگاني بود كه زمان جنگ در همين جزيره جنگيده بود و از سرسبزي و انبوهي جزيره در زمان جنگ و قبل از آن ، آنقدر حكايت داشت كه شنونده را محو تصاوير ذهني مي‌كرد كه حالا ديگر وجود نداشتند . آتش سوزي‌‌ها ، بي‌مبالاتي‌ها و ... موجب شده تا جزيره‌ي سرسبز مينو ، اكنون فقط نشانه‌هاي بسيار محدودي از سرسبزي و حيات بومي داشته باشد.

يكي از آن معدود نشانه‌ها ، همين درختهاي بزرگِ در آغوشِ هم تنيده بود كه  وقتي زير سايه‌ي اين هم‌آغوشي‌‌شان مي‌ايستادي ، خنكاي دل انگيزي روح و جسم‌ات را نوازش مي‌داد.

تاجائي كه روشنايي روز اجازه مي‌داد ،  عكس گرفتيم و برگشتيم . اتفاقي شد كه حدوداً دو روز بعد دوباره با جمعي ديگر از دوستان ، مجدداً به جزيره آمديم و بعد از سرزدن به چند نقطه ، رانديم به سمت ميعادگاه درختانِ هم‌آغوش .

آنچه مي‌ديديم باور نمي‌كرديم . گيج و گول و سرآسيمه ، دور درخت مي‌چرخيديم . چيزي در درون من و دوستي كه در سفر قبل همراهم و شاهد آن شكوه و زيبايي بود ، فرو مي‌ريخت . آتش گرفته بوديم . صداي ارّه برقي مي‌آمد . جستجو‌گر بدنبال صدا رفتيم . يك وانت دو جوانك ، يك ارّه . يكي از آنها به سمت ما آمد . با توپ پُر . ادعا مي‌كرد اين خانه‌ي خودشان است و اين درخت را پدرش كاشته است. دروغ مي‌گفت . که اگر راست هم گفته باشد ، عذري بدتر از گناه بود.

ظاهراً به زبان بومي سخن مي‌گفت اما من در چهره‌اش ، او را متعلق و پاي‌بند به هيچ چيز و هيچ كجا نديدم. دوست رزمنده پرسيد : زمان جنگ كجا بودي ؟ گفت كه در يكي از شهركهاي اطراف بود‌ه است . دوست ما گفت  : جوان ! روزي كه تو به دنيا آمدي ، من و امثال من اينجا بوديم تا با جان و خون و سلامتي خود ، نگذاريم ذره‌اي از اين خاك ، پايمال چكمه‌هاي كثيف اشغالگران شود . تا اين سبزي و آبادي و زندگي بماند براي آيندگاني كه يكي‌شان تو باشي .من توي همين جزيره شيميايي شدم و تا آخر عمر بايد زجر عوارض مسموميت باگازخردل را تحمل كنم . میراث‌داری‌ات اینچنین است؟

جوانك ، سفسطه مي‌كرد و نمي‌دانست ، كه ريشه‌هاي هويت خود را بريده است . نمي‌دانست كه تيشه بر ريشه‌ي خود مي‌زند . نمي‌دانست كه  چوبها نه ، بلكه خودش و اصالتش را مي‌برد تا بفروشد.

چند دقيقه بعد ، وقتي با خاطري آزرده از اينكه اي‌كاش ساعتي زودتر رسيده بوديم ، همان اطراف قدم مي‌زديم ، جوانك ، اره‌اش را توي وانت انداخت و زد به چاك جاده . تنها يك درخت تناور آن اطراف باقيمانده بود. دوست رزمنده پيشنهاد كرد تا از آن نيز ، كه فعلاً جان سالم به‌در برده است ، عكس بگيريم . شايد ديگر نبينيم‌اش ...